Ontheiliging van de Kuip
Hoewel de vijand (Feyenoord) afwezig was als sportieve tegenstander, greep een deel van de Ajaxsupporters de bekerfinale aan om zich juist tegen deze club af te zetten. Men had het niet gemunt op PEC Zwolle, maar op Feyenoord. Interessant is dat zelfs bij afwezigheid van de directe vijand dit soort gedrag plaatsvindt. In het proces van afzetten tegen de grote vijand Feyenoord werd ook de eigen groep tot een eenheid gecreëerd: Wij zijn Ajax.

De Ajaxsupporters wilden nadrukkelijk laten blijken dat zíj in het stadion zaten tijdens de bekerfinale, en niet Feyenoord. En niet zomaar een stadion maar het stadion van de grote concurrent! De Ajaxsupporters lieten voelen de baas te zijn, zélfs in de heilige tempel van hun grootste tegenstander. Ze bezoedelden de ‘heilige grond’ van de tegenstander (het veld van de Kuip). Feyenoord-icoon Willem van Hanegem schreef in zijn column in het AD: “Het stadion van Feyenoord is door een bekerfinale ontheiligd.”

De tv-kijker was getuige van een voetbalwedstrijd, maar ook van een identificatieproces. Ajaxsupporters identificeerden zich áls Ajacieden door gezamenlijk te handelen, maar vooral door zich af te zetten tegen de grote vijand Feyenoord. Op een gegeven schreeuwde een deel van de supporters tijdens de bekerfinale: “Aboutaleb, de joden komen er aan”. Oftewel: Feyenoord (Rotterdam), wij Ajax (Amsterdam) komen er aan. Zondag was er sprake van identificatie door zich af te zetten, maar misschien in dit geval nog wel meer door het bezetten van de grond van de vijand: stadion De Kuip en het veld.

Voor de identificatie met de eigen groep is het cruciaal dat er in de sportwedstrijd een conflict is: een strijd tussen twee tegenstanders. Dat creëert de mogelijkheid van vereenzelviging met het eigen team en haar supporters en het afzetten tegen het team van de tegenstander en haar aanhang.

Identificatie door sport
Identificatie wil zeggen dat een persoon zich vereenzelvigt met gedragingen, opvattingen, normen en interesses van een andere persoon of van een groep mensen en vervolgens ook (delen daarvan) overneemt. Identificatie begint op jonge leeftijd (identificatie met ouders, onderwijzer, etc.), maar blijft ook op volwassenen leeftijd een rol spelen. Het heeft dan meer het karakter van een bewuste keuze. Voorbeelden van identificatie-objecten kunnen zijn musici, sporters, geestelijk leiders, ondernemers, politici, maar ook collectieve identiteiten zoals sportteams, landen, religieuze gemeenschappen, etc.

Sport biedt uitgelezen mogelijkheden tot vereenzelviging met de eigen groep. In de praktijk krijgt dit vorm doordat een groep haar eigen team ondersteunt en zich afzet tegen een andere groep: de tegenstander. Voor de identificatie met de eigen groep is het cruciaal dat er in de sportwedstrijd een conflict is: een strijd tussen twee tegenstanders. Dat creëert de mogelijkheid van vereenzelviging met het eigen team en haar supporters en het afzetten tegen het team van de tegenstander en haar aanhang.

Competitie maakt sport aantrekkelijk voor identificatie
Sport is door haar competitiekarakter uitermate geschikt om een rol te spelen in identificatieprocessen van groepen mensen. “Het feit dat conflict tussen tegenstanders aan sport eigen is, omdat sport nu eenmaal een strijd vormt om de overwinning tussen twee of meer teams, of twee of meer individuen, verklaart vermoedelijk het grote belang van sport als brandpunt van collectieve identiteit.” (Sport en spanning, Norbert Elias & Eric Dunning). In dit soort processen worden ‘wij-groepen’ en ‘zíj-groepen’ gevormd (in-groups en out-groups). Wij is dan bijvoorbeeld Ajax en zij is Feyenoord of andersom. Ajax staat voor de hoofdstad van Nederland, middenklasse, culturele elite, de grachtengordel, zelfvertrouwen, kwaliteit, individualisme en kritische gezindheid. Feyenoord staat voor de havenstad, handarbeiders, aanpakken, mouwen opstropen, geen woorden maar daden en solidariteit.

Maar denk ook aan derby’s tussen teams met krachtige onderscheiden sociale identiteiten:
- Manchester City (de volksclub) tegen Manchester United (de club met een mondiale uitstraling);
- IJsselmeervogels (boeren en kantoormensen) tegen SV Spakenburg (het volk en de vissers);
- Celtic (katholiek) tegen Glasgow Rangers (protestants). De voorbeelden laten identificaties zien op het niveau van sociale klasse (bv. arbeidersclub tegen fabrikantenclub) en godsdienst (katholiek tegen protestant).

De laatste tijd wordt de maatschappelijke waarde van sport onder andere beargumenteerd door te wijzen op haar verbindende functie. Toch valt niet te ontkennen dat de sportpraktijk mensen ook kan (onder)scheiden.

FC Barcelona en de Catalaanse identiteit
Identificaties kunnen zich ook afspelen op het niveau van dorp, wijk, stad, provincie en land. Sporthistoricus Thijs Kemmeren, die een onderzoek doet naar de bijdrage van sportverenigingen aan de ontwikkeling van Tilburg als stad, formuleert dit als volgt: “De in de stad ontstane sportverenigingen ontwikkelden zich tot belangrijke identificatieobjecten waarmee rivaliteit tussen steden en wijken, tussen sociale lagen en bedrijven zich manifesteerde.” (Tilburg, handboogschieten, het koningshuis en de invloed van op de stedelijke identiteit). Recent beschreef Edwin Winkels in het boek Barcelona voor gevorderden hoe belangrijk FC Barcelona is voor de identiteit van Catalonië en het streven naar Catalaanse autonomie. Grote tegenhanger daarbij is Real Madrid. Deze tegenstelling gaat terug tot op de Spaanse burgeroorlog in de jaren dertig van de vorige eeuw. Josep Sunyoll, voorzitter van FC Barcelona, tevens parlementariër van een belangrijke politiek nationalistische Catalaanse beweging, werd destijds vermoord door soldaten van Franco. Inmiddels heeft het blauw-paarse shirt van de club concurrentie gekregen van het tweede tenue. Dat heeft sinds 2013 de rode en geels strepen van de Catalaanse vlag. De fans gaan er massaal mee de straat op om zich tegen Spanje af te zetten. FC Barcelona is Més que un club: Meer dan een club.

Identificatie zonder morele grenzen
De laatste tijd wordt de maatschappelijke waarde van sport onder andere beargumenteerd door te wijzen op haar verbindende functie. Toch valt niet te ontkennen dat de sportpraktijk mensen ook kan (onder)scheiden. De enorme animositeit die er is tussen (een deel van) de aanhangers van Ajax en Feyenoord is daar een voorbeeld van. De excessen die daar soms uit voortkomen, vinden hun oorzaak in extreme vormen van overidentificatie (met de eigen club) groepsbinding en overconformisme (Maarten van Bottenburg en Kees Schuyt, De maatschappelijke betekenis van sport, 1996). Op een andere manier gesteld: identificatie zonder morele grenzen leidt er toe dat de eigen verantwoordelijkheid onrecht wordt gedaan (zie extreme groepsbinding) en dat de verantwoordelijkheid naar anderen, naar de gemeenschap geweld wordt aangedaan. Afgelopen zondag zagen we daar letterlijk een voorbeeld van.

Afbeeldingen: Twitter KNVB - Frenk de Boer - Sporting Telenet - Gregor Smith